AN TOÀN SINH HỌC TRONG AO NUÔI TÔM
KIỂM SOÁT NGUỒN NƯỚC, DỤNG CỤ VÀ ĐƯỜNG LÂY MẦM BỆNH

Các bước phòng ngừa chủ động giúp giảm nguy cơ đưa tác nhân gây bệnh vào ao

Hình minh họa: Kiểm soát và xử lý nguồn nước trước khi cấp vào ao.

1. Vì sao an toàn sinh học quan trọng?

Trong nuôi tôm thẻ chân trắng, mầm bệnh có thể được đưa vào khu nuôi qua nhiều con đường như nguồn nước, con giống, động vật trung gian, dụng cụ dùng chung, phương tiện vận chuyển hoặc người ra vào khu vực sản xuất. Vì vậy, chỉ xử lý nước trong ao khi có vấn đề là chưa đủ; cần xây dựng quy trình ngăn ngừa ngay từ đầu vào.

An toàn sinh học không đồng nghĩa với việc sử dụng thật nhiều hóa chất. Mục tiêu là giảm cơ hội xâm nhập và lan truyền tác nhân gây bệnh thông qua phân khu, vệ sinh, kiểm soát dòng di chuyển, xử lý nước đúng quy trình và theo dõi hồ sơ vận hành.

2. Những con đường có thể đưa mầm bệnh vào ao

Nguồn nước cấp

Nước lấy trực tiếp từ kênh hoặc nguồn bên ngoài có thể mang theo sinh vật trung gian, chất hữu cơ hoặc tác nhân gây bệnh. Cần có khu chứa/lắng phù hợp, hệ thống lọc và bước xử lý được thiết kế theo điều kiện trang trại.

Dụng cụ dùng chung

Vó, xô, ống siphon, lưới, ủng và các dụng cụ tiếp xúc với nước hoặc tôm có thể trở thành phương tiện truyền nhiễm nếu được chuyển từ ao này sang ao khác mà không vệ sinh, khử trùng phù hợp.

Người và phương tiện ra vào

Người chăm sóc, khách tham quan, xe chở thức ăn và phương tiện thu hoạch có thể mang bùn, nước hoặc vật liệu bám từ khu vực bên ngoài vào khu nuôi. Nên quy định lối đi, điểm vệ sinh và phạm vi được phép tiếp cận.

Hình minh họa: Vệ sinh dụng cụ trước khi sử dụng hoặc chuyển giữa các khu vực.

3. Thiết lập quy trình an toàn sinh học theo từng bước

1. Phân khu rõ ràng: xác định khu sạch, khu chuyển tiếp và khu ao nuôi; hạn chế đi ngược chiều quy trình.
2. Kiểm soát nguồn nước: lọc và xử lý theo thiết kế hệ thống; tuân thủ thời gian tiếp xúc, liều lượng và bước kiểm tra tồn dư nếu có sử dụng chất xử lý.
3. Vệ sinh dụng cụ: ưu tiên dụng cụ riêng cho từng ao; nếu dùng chung, phải làm sạch và khử trùng theo quy trình được xác nhận.
4. Kiểm soát người ra vào: ghi nhận khách, phương tiện; bố trí khu thay ủng/quần áo và phương tiện vệ sinh phù hợp.
5. Quản lý xác tôm và chất thải: thu gom kịp thời, chứa đựng kín và xử lý theo quy định, không vứt xuống kênh cấp nước.
6. Lưu hồ sơ: ghi ngày xử lý, nguồn nước, dụng cụ, người phụ trách và các bất thường để truy xuất khi cần.

Hình minh họa: Tổ chức phân khu nhằm hạn chế lây nhiễm chéo.

4. Checklist kiểm tra hằng ngày

☐ Nguồn nước cấp có được lọc và xử lý theo quy trình của trang trại?

☐ Dụng cụ chăm sóc có được phân riêng theo ao hoặc vệ sinh trước khi chuyển ao?

☐ Người và phương tiện ra vào có tuân thủ quy định vệ sinh?

☐ Xác tôm chết, bùn và chất thải có được thu gom đúng cách?

☐ Khu vực cấp nước, kho dụng cụ và đường đi có sạch, khô ráo khi phù hợp?

☐ Nhật ký xử lý và các dấu hiệu bất thường đã được ghi lại?

5. Vai trò của sản phẩm xử lý và lưu ý khi sử dụng

Một số sản phẩm sát trùng hoặc xử lý nước có thể được sử dụng trong chương trình an toàn sinh học, nhưng cần chọn đúng sản phẩm, đúng mục đích và đúng hướng dẫn được công bố. Với các sản phẩm của KHX như WIRKON hoặc BCDMH, chỉ sử dụng tại vị trí và theo liều lượng, thời gian tiếp xúc, điều kiện an toàn được ghi trên nhãn/tài liệu kỹ thuật của đúng sản phẩm. Không tự suy diễn rằng sản phẩm dùng được cho mọi bề mặt, nguồn nước hoặc trực tiếp trong ao đang có tôm.

Không trộn các chất sát trùng với nhau nếu chưa có hướng dẫn tương thích. Khi xử lý nước cấp, cần xác nhận điều kiện an toàn trước khi đưa nước vào ao; khi khử trùng dụng cụ, cần tuân thủ bước làm sạch, khử trùng và tráng/rửa nếu nhãn yêu cầu.

6. Khi phát hiện tôm có dấu hiệu bất thường

Nếu tôm giảm ăn, bơi yếu hoặc xuất hiện tỷ lệ chết tăng, cần ghi nhận thời điểm, khu vực và diễn biến; kiểm tra các chỉ tiêu môi trường và lấy mẫu theo hướng dẫn chuyên môn. Tăng cường an toàn sinh học bằng cách hạn chế di chuyển dụng cụ và người giữa các ao, đồng thời liên hệ cán bộ kỹ thuật hoặc đơn vị xét nghiệm để xác định nguyên nhân. Không nên tự kết luận tác nhân gây bệnh chỉ từ biểu hiện bên ngoài.

7. Kết luận

An toàn sinh học hiệu quả bắt đầu từ những việc nhỏ nhưng nhất quán: kiểm soát nguồn nước, phân khu hợp lý, vệ sinh dụng cụ, quản lý người ra vào và lưu hồ sơ. Những biện pháp này không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng giúp giảm các con đường lây nhiễm và hỗ trợ trang trại phản ứng nhanh hơn khi có dấu hiệu bất thường.

Điều quan trọng là xây dựng quy trình phù hợp với quy mô ao nuôi, duy trì thực hiện mỗi ngày và chỉ dùng sản phẩm xử lý theo đúng nhãn, tài liệu kỹ thuật và hướng dẫn của cán bộ chuyên môn.